سایت علمی علم جهان برترین و بروزترین اخبار ورزشی، علمی و دانستنی، تمامی خبرها از منابع معتبر جمع آوری شده یا مطلب متعلق به خود وبسایت است
menusearch
gemo1.ir

تعریف آرایه تشبیه و اضافه تشبیهی + مثال و تمرین

جستجو
چهارشنبه ۳۰ مهر ۱۳۹۹ | ۱۳:۴۸:۱۸
۱۳۹۹/۶/۲۴ دوشنبه
(0)
(0)
تعریف آرایه تشبیه و اضافه تشبیهی + مثال و تمرین
تعریف آرایه تشبیه و اضافه تشبیهی + مثال و تمرین

علم جهان بخش درسی : میدونید که آرایه تشبیه یعنی بیان شباهت بین دو چیز. زمانی که شاعر به طور مستقیم یا غیرمستقیم میگه چیزی به چیز دیگری شبیه هست میگیم از آرایه تشبیه استفاده کرده. پس برای تشخیص درست آرایه تشبیه باید معنی شعر رو به خوبی درک کنیم و این خودش نیازمند اینه که شعر رو خوب بخونیم.


تشبیه انواع مختلف داره اما ساده ترین و واضح ترین حالت اون این مثاله:
جوانی همچون بهار گذراست.
توی این جمله همه ارکان تشبیه رو میبینیم؛ این ارکان چهار تا هستند: مشبه، مشبه به، ادات تشبیه و وجه تشبیه یا وجه شباهت. “مشبه” یعنی چیزی که اون رو تشبیه میکنیم. توی این مثال جوانی مشبه هست. “مشبه به” یعنی چیزی که شاعر گفته مشبه مانند اون هست. توی این مثال بهار “مشبه به” هست.
ادات تشبیه (که البته لازم هم نیست این اسمش رو بلد باشید) همون کلمه ای هست که به کمکش رابطه تشبیه رو برقرار میکنیم. اینجا “همچون” ادات تشبیه ما هست. خیلف عبارت های دیگه میتونن به عنوان ادات تشبیه به کار برده بشن: مانند، مثل، چون( و مخففش: چو)، بسان (یا مخففش: سان)، آسا و… وقتی چنین کلماتی ببینیم یعنی شاعر از آرایه تشبیه استفاده کرده و به معنی واقعی کلمه تابلوست! اما متاسفانه بسیاری از مواقع شاعر این ادات تشبیه رو به کار نمیبره و ما باید بدون این تابلوهای راهنما تشخیص بدیم که آرایه تشبیه داریم. علت این که توی جملهی بالا به راحتی میشه فهمید از آرایه تشبیه استفاده شده همین هست که داریم ادات تشبیه یعنی کلمهی “همچون” رو میبینیم. در ادامهی این مقاله مفصل در این باره توضیح خواهیم داد.
وجه تشبیه چیه؟ به اون “وجه شبه” یا “وجه شباهت” هم میگن. کلمه “وجه” که هم خانواده با “توجیه” هست یعنی شاعر “چه دلیلی” داره که این تشبیه رو به کار برده؟ توی مثال بالا وجه رو هم میبینیم که همون گذرا و ناپایدار بودن جوانی هست و به همین علت (گذرا و موقتی بودن) گفته شده جوانی مانند بهاره. مثل ادات تشبیه، بسیاری از مواقع وجه شبه هم ذکر نمیشه و کم پیس میاد که علت تشبیه بیان بشه. اینجور مواقع خودمون باید تشخیص بدیم چرا شاعر این تشبیه رو انجام داده. بسیاری اوقات هم اصلا لازم نیست که مطمئن باشیم از نظر شاعر چرا این دو چیز به هم شباهت دارن و فقط کافیه که بدونیم تشبیه داریم.
این مثال رو ببینید:
شود کوه آهن چو دریای آب
اگر بشنود نام افراسیاب
شاعر میگه کوه شبیه دریا آب میشه اگه نام افراسیاب رو بشنوه. مشبه اینجا کوه هست و مشبه به هم دریا. اینجا تابلو داریم! کلمه “چو” اینجا به معنای “وقتی که” نیست پس حتما در معنای “مانند” هست پس تشبیه داریم. وجه تشبیه اینجا مذاب و مایع شدن هست اما اصلا هیچ لازم نیست بدونیم واقعا علت تشبیه چیه و مطمئن هستیم که تشبیه داریم.
تا اینجا همه چی خوبه ولی همونطور که گفتیم سختی اونجاست که یک یا چند تا چیز حذف شده باشن. مثلا این نثر رو ببینید:
دیـده ی اهـل طمـع به نعمـت دنیـا پـر نشـود همچنـانکه چـاه به شبنـم.
همونطور که گفتیم خوندن درست شعر یا نثر برای تشخیص آرایه تشبیه لازم هست. اینجا فعل از پایان جمله حذف شده (به قرینه لفظی) یعنی جمله آخر در حقیقت اینه: “همچنان که چاه به شبنم پر نشود”. این جمله نشون دهنده تشبیه هست چون کلمه “همچنان که” دقیقا تشبیه میسازه. شاید مشبه و مشبه به اینجا کمی بیانش سخت باشه اما همین که میدونیم آرایه تشبیه داریم کافیه. در حقیقت اینجا “پر نشدن چشم دنیادوستها با نعمت های دنیوی” تشبیه شده به “پر نشدن چاه با شبنم”.
بیتی از سعدی:
دل همچو سنگت ای دوست به آب چشم سعدی
عجب است اگر نگردد که بگردد آسیابی
عبارت اولش یعنی” دل همچو سنگت” واضحا آرایه تشبیه داره و امروزه هم این تشبیه بسیار پرکاربرده. وقتی میگیم سنگدل داریم از تشبیه استفاده میکنیم. بیت دیگر از همین شعر سعدی (دقت کنید که وزنش یکسانه) اینه:
نفحات صبح دانی ز چه روی دوست دارم؟
که به روی دوست ماند که برافکند نقابی
مصراع دوم آرایه تشبیه داره. نفحات صبح به روی دوست تشبیه شده. به فعل “ماند” توجه کنید به معنی “میماند” یا همون “شبیه است”. سعدی داره میگه نفحات صبح به روی دوست میماند. پس عملا تابلو هست که تشبیه داریم.

کلید پیدا کردن آرایه تشبیه
برای تشخیص درست آرایه تشبیه دو تا کار خیلی خوب میتونیم انجام بدیم. هرکدوم به تنهایی معمولا کافیه ولی میتونید هردو روش رو در کنار هم استفاده کنید تا مطمئنتر بشید. اولی اینه که همیشه باید بتونیم از کلمه ی “مانند” یا “مثل” استفاده کنیم و چنین جملهای بسازیم: «آ مانند ب است» یا همون «مشبه مانند مشبهبه است» اگه این جمله توی زمینه شعر معنا داشته باشه و جور دربیاد، تشبیه داریم.

دومی اینه که وقتی یک اضافه تشبیهی داریم (که جلوتر توضیح میدیم چه هست)، هم مشبه توی جمله وجود داره و هم مشبه به. یا به عبارت دیگه هم خود کلمه اصلی که منظور شاعر هست هم کلمهای که بهش تشبیه شده. پس همیشه وقتی تشبیه داریم میتونیم فقط کلمه اصلی رو نگه داریم و کلمه دیگه (مشبهبه) رو حذف کنیم و نگاه کنیم که آیا معنای عبارت مشکلی پیدا میکنه یا خیر. اسم اینها رو بگذاریم شگردهای تشبیه. در ادامه نحوه استفاده از این دو تا شگرد رو بررسی میکنیم.

یک چیزی رو همینجا تاکید کنم. خیلی از بچهها وقتی میخوان آرایهها رو پیدا کنن زیادی علمی و دقیق به

جمله های دارای تشبیه
واضح ترین نوع تشبیه که اول این مقاله مثالی از اون ذکر کردیم به راحتی قابل تشخیص هست اما بعضی وقت ها نثر یا شعر ما دارای یک جمله است که کلمهی” مانند” از توش حذف شده و به راحتی میتونیم از شگرد تشبیه استفاده کنیم. مثلا اگه بخواهیم همون مثال اول رو به این شکل دربیاریم اینطور میشه: جوانی بهار است. اینجا مقصود این نیست که جوانی “واقعا” بهاره بلکه منظور اینه که جوانی “مانند” بهاره و این معناش درسته. هر موقع مثل اینجا بتونیم توی جمله این شگرد رو استفاده کنیم و جواب بده، آرایه تشبیه داریم. مثال های متعددی از این دست توی اشعار میشه پیدا کرد؛ به این بیت از قیصر امینپور توجه کنید:
تو قلهی خیالی و تسخیر تو محال
بخت منی که خوابی و تعبیر تو محال
اینجا میتونیم از شگردمون استفاده کنیم و بگم “تو قلهی خیالی” در حقیقت اینه که “تو [مانند] قلهی خیالی” پس چون این جمله کاملا توی این شعر معنا داره میتونیم بگیم آرایه تشبیه استفاده شده. مصراع دوم هم دقیقا به همین شکل تشبیه داره. یک نمونه دیگر این بار از حافظ:
دلم امید فراوان به وصل روی تو داشت
ولی اجل به ره عمر، رهزن امل است
گفتیم برای پیدا کردن تشبیه، خوندن درست شعر و درک معنای کلی اون بسیار اهمیت داره. به مصراع دوم این بیت توجه کنید. میدونید که امل یعنی امید و آرزو پس معنی این بیت این میشه: در راه عمر، اجل راهزان امید و آرزو هاست. اینجا درحقیقت جمله این بوده: در راه عمر، اجل [مانند] راهزن امید و آرزوهاست یعنی اجل و تقدیر جلوی رسیدن به آرزو رو میگیره درست همونطور که راهزان جلوی راه کاروان رو میگیره و نمیذاره به مقصد برسن. بسیار زیبا.
بعضی وقت ها فعل جمله هم حذف شده و ممکنه اولش به ظاهر پیدا کردن آرایه تشبیه سخت باشه ولی با همین شگرد همیشگی میتونیم کارمون رو ساده کنیم. مثلا به این بیت نگاه کنید:
من گنگ خوابدیده و عالم تمام کر
من عاجزم ز گفتن و خلق از شنیدنش
گنگ یعنی لال. اینجا حرف شاعر به زیبایی هر چه تمام تر این هست: من [مانند] یک آدم لال [هستم] و همهی عالم [مانند] آدم های کر [هستن] چون چیزی که میخواهم بگم رو نمیتونم بگم و هیچکس هم نمیتونه گوش کنه. مصراع اول چون از شگردمون استفاده کردیم و تونستیم یک جمله با این الگو بسازیم که “این مانند آن است” و این جملهی ما منظور شاعر رو به درستی بیان میکنه پس آرایه تشبیه داریم.

ترکیب های دارای تشبیه
بسیاری مواقع جمله نداریم و چند تا کلمه کنار هم آرایه تشبیه دارن. مثال های خیلی زیادی توی شعرها و سوال ها میبینید و توی زندگی روزمره هم خودمون بسیار استفاده میکنیم مثلا ممکنه بگیم برقآسا یا سنگدل. سنگدل یعنی دلی که مانند سنگه.
اول بیایید عبارتهایی رو بررسی کنیم که دو تا کلمه بدون نقشنمای اضافه به هم وصل شدن مثل برقآسا که یعنی “مانند برق” (برق در حقیقت همون صاعقه هست توی رعد و برق). مثال دیگه سروقامت یا سروقد هست. اینجا یعنی قامتی (یا قد) مانند سرو. پس توی این موارد آرایه تشبیه داریم. دو بیت زیر از خاقانی پر هستن از این نوع تشبیه ها:
لالهرخا، سمنبرا، سرو روان کیستی
سنگدلا، ستمگرا، آفت جان کیستی؟
تیر قدی کمان کشی زهره رخی و مهوشی
جانت فدا که بس خوشی جان و جهان کیستی؟
بعضی از این عبارت هایی که دارای آرایه تشبیه هستن: لاله رخ یعنی چهرهی سرخ “مانند” گل لاله، سمنبر یعنی صورتی “مانند” یاسمن، سنگدل هم که اشاره کردیم. توی همه این موارد تونستیم به خوبی کلمه “مانند” رو جایگذاری کنیم و مقصود شاعر رو درست میرسوند پس آرایه تشبیه وجود داره.
مثالهای زیادی در ادبیات فارسی وجود داره مثلا توی خیلی از اشعار عبارت “کمانابرو” رو میبینید که یعنی ابرو مانند کمان به خاطر قوسی که ابرو داره. این نوع از تشبیهها به راحتی ممکنه از چشم شما پنهان بمونن و برای پیدا کردن اون ها باید خوب تمرین کنید.

اضافه تشبیهی
ترکیب های اضافی به ترکیب هایی میگن که دو تا کلمه با نقش نمای اضافه به هم وصل شدن. کلمه دوم هم نباید صفت باشه. مثلا چند نمونه از ترکیبهای اضافی: کتاب او، زلف یار، شعر حافظ، صبح امید، کویر وحشت.
بعضی از ترکیب های اضافی از نوع ترکیب های اضافی تشبیهی هستن یا به اختصار اضافهی تشبیهی هستن. چه جوری این اضافه های تشبیهی رو تشخیص بدیم؟ شگرد همیشگی رو که داریم: از کلمه [مانند] استفاده میکنیم ببینیم معنی میده یا نه. به این شکل که معمولا میگیم “کلمه دوم مانند کلمه اول است”. اگه این جمله درست بود و منظور شاعر همین بود آرایه تشبیه داریم و در غیر اینصورت تشبیه نداریم.

شگرد دوم هم بالاتر اشاره کردیم و اینجا بیشتر توضیح میدیم. از اونجایی که ترکیبهای اضافی تشبیهی همیشه کلمه دومشون مشبه یا همون منظور اصلی شاعر هست و کلمه اول مشبهبه، میتونیم همیشه کلمه اول رو حذف کنیم و فقط کلمه دوم رو نگه داریم. اگه هیچ مشکلی از نظر معنای جمله پیش نیاد و منظور شاعر هنوز فقط با همین کلمه دوم به خوبی رسونده بشه یعنی شاعر از آرایه تشبیه استفاده کرده. به عبارت دیگه کلمه دوم به کلمه اول تشبیه شده.
مهم ترین دامی که توی سوال ها در خصوص آرایه تشبیه وجود داره همین هست که یک ترکیب اضافی داشته باشید ولی تشبیه نداشته باشه. اول بیایید یک مثال از یک ترکیب اضافی که اضافه تشبیهی هست ببینیم:
درخت دوستی بنشان که کام دل به آرد
نهال دشمنی برکن که رنج بیشمار آرد
اینجا درخت دوستی یک ترکیب اضافی هست. آیا متیونیم بگیم دومی مانند اولی هست، یعنی دوستی مانند درخت است؟ آیا منظور شاعر اینه؟ پاسخ مثبته و چنین چیزی اینجا معقول به نظر میاد پس آرایه تشبیه داریم.

شگرد دوم هم به یاد بیارید. آیا میتونیم به جای “درخت دوستی” فقط بگیم “دوستی”؟ آیا از نظر معنایی مشکلی ایجاد میشه؟ خیر، منظور شاعر از درسخت دوستی همون دوستی هست. این یعنی کلمه دوم (دوستی) به کلمه اول (درخت) تشبیه شده. نهال دشمنی هم دقیقا به همین ترتیب اضافه تشبیهی هست.
آفتاب حُسن او تا شعله زد
ماه رخ در پرده پنهان میکند
به عبارت اول توجه کنید. از شگرد همیشگی و کلمه “مانند” استفاده میکنیم. آیا میتونیم بگیم کلمه دوم مثل کلمه اول هست؟ حُسن او (زیبایی یار) “مانند” آفتاب هست. معقول و درست به نظر میاد پس آرایه تشبیه داریم و این ترکیب اضافی هم یک اضافهی تشبیهی هست. اینجا وجه تشبیه یا همون علت این تشبیه چیه؟ نورانی و درخشنده بودن صورت معشوق و این که آفتاب نماد خوبی و زیباییه. آیا میتونیم آفتاب رو حذف کنیم و بگیم منظور شاعر از آفتاب خوبی همون خوبی بوده؟ بله میتونیم. پس حُسن (خوبی و زیبایی) به آفتاب تشبیه شده.

حواستون باشه که یک وقت اشتباهی صفتها رو تشبیه در نظر نگیرید! مثلا اگه شاعر میگفت “آفتاب زیبا” یا “آفتاب خوب” در اون صورت کلمه زیبا یا خوب صفت بود پس اصلا ترکیب اضافی نداشتیم که بخواد تشبیه باشه. واضحه که توی این موارد، یعنی زمانی که صفت داریم، نمیتونیم بگیم چون میشه مثلا زیبا یا خوب رو حذف کرد وس تشبیه داریم!
به این بیت نگاه کنید:
جان میرسد به لب من شیرین کلام را
تا حرف تلخی از دهن یار میکشم
آیا عبارت “حرف تلخ” تشبیه داره؟ خیر، چون اصلا این یک ترکیب اضافی نیست به این علت که کلمه دوم یعنی “تلخ” صفت هست! گفتیم نباید صفت باشه تا بتونیم بگیم ترکیب اضافی. این یک ترکیب وصفیه. پس قطعا نمیتونه تشبیه باشه. حتی اگه فرض کنیم ترکیب اضافی بود، باز هم شگرد اصلی ما جواب نمیداد و نمیتونستیم بگیم “تلخ مانند حرف هست”. پس تشبیه نداریم.
اینجا بد نیست به چند تا از اضافه های تشبیهی خیلی معروف ادبیات اشاره کنم که از بس توی شعرها استفاده شدن دونستن اونا خیلی مهمه:

آفتاب عشق، دریای عشق، لعل لب (لعل به معنای یاقوت سرخ هست)، صبح امید، تیغ مرگ، کاروانسرای دنیا، گلزار دنیا، باغ دنیا و تمامی موارد مشابه اینها.

 

تمرین
بیت هایی برای تمرین موارد مهم و دام های متداول آورده شده و در آخر هم پاسخ تشریحی. تشخیص بدید که هر بیت تشبیه داره یا خیر و دقیقا کلمه هایی که تشبیه دارن رو مشخص کنید. هر بیت میتونه بیشتر از یک تشبیه داشته باشه. سوال ها لزوما به ترتیب سختی نیستن. حتما به همهی این بیت ها فکر کنید، هرکدوم یک یا چند نکتهی مهم دارن. بعد از فکر کردن به این بیتها و خوندن پاسخ تشریحی اونها میتونم تضمین کنم که تشبیه رو خیلی خوب یاد گرفته باشید!
۱. عشق دریایی کرانه ناپدید
کی توان کردن شنا ای هوشمند
۲. سرو چمان من چرا میل چمن نمیکند؟
همدم گل نمیشود یاد سمن نمیکند
۳. ساقی سیمساق من گر همه درد میدهد
کیست که تن چو جام می جمله دهن نمیکند
۴. ماه و پروین از خجالت رخ فرو پوشد اگر
آفتاب آسا کند در شب تجلّی روی تو
۵. می اندر کف ساقی بیحجاب
سهیلی است در پنجهٔ آفتاب
۶. شاه شمشادقدان خسرو شیرین دهنان
که به مژگان شکند قلب همه صف شکنان
۷. عشق دردانه است و من غواص و دریا میکده
سر فرو بردم در آنجا تا کجا سر برکنم
۸. اگر دشنام فرمائی و گر نفرین دعا گویم
جواب تلخ میزیبد لب لعل شکرخا را
۹. شد سپر از دست عقل تا ز کمین عتاب
تیغ جفا برکشید ترک زره موی من
۱۰. ز شوق مجلس توست آن طرب که در زهره ست
ز بهر خدمت توست آن کمر که بر جوزاست
۱۱. شب ز آه آتشین یک دم نیاسایم چو شمع
در میان آتش سوزنده جای خواب نیست
۱۲. بعد یک عمر قناعت دگر آموختهام
عشق گنجی است که افزونیاش از انفاق است
۱۳. در بهار از بادهی گلگون گذشتن مشکل است
واعظ از ما بگذران تا موسم گل بگذرد
۱۴. چه کند کز پی دوران نرود چون پرگار
هر که در دایرهی گردش پرگار افتاد

 

پاسخ ها
۱. شاعر داره میگه عشق دریاست. شگردمون رو استفاده میکنیم: عشق مانند دریاست. درست و معقوله پس آرایه تشبیه داریم.
۲. چمان یک صفت هست. میل چمن هم تشبیه نیست چون چمن مانند میل نیست (یا برعکسش میل هم مانند چمن نیست) همدم گل و یار سمن باز هم ترکیب های اضافی هستن ولی تشبیه ندارن. پس این بیت هیچ تشبیهی نداره.
۳. یک تشبیه مهم در مصراع اول و یک تشبیه واضح در مصراع دوم داریم. کلمه “چو” اینجا معنای زمانی نمیده پس قطعا تشبیه ساز هست. اما در مصراع اول عبارت “سیمساق” در حقیقت یعنی ساق [مانند] سیم. میدونید که سیم یعنی نقره. پس اینجا حرف شاعر اینه که ساق معشوق مانند نقره هست احتمالا به علت سفیدی یا هر علت تشبیه دیگهای که برامون اهمیت نداره. پس توی هرکدوم از مصراع های این بیت آرایه تشبیه استفاده شده.
۴. مصراع دوم تشبیه داره. آفتابآسا یعنی مانند آفتاب. مثل برقآسا.
۵. می سهیلی است. سهیل اسم یک ستاره است. پس اینجا از شگردمون میتونیم استفاده کنیم و جواب میده: می [مانند] سهیل هست. پس تشبیه داریم.
۶. فقط یک تشبیه داریم و اون هم “شمشادقد” یعنی قد و قامتی مثل شمشاد، بلند.
۷. عشق [مانند] دردانه است. من [مانند] غواص هستم. دریا [مانند] میکده است. سه بار آرایه تشبیه به کار رفته.
۸. لب لعل تشبیه هست چون میتونیم بگیم لب [مانند] لعل است، علتش هم قرمزی لب و یاقوت. دقت کنید که معمولا اضافههای تشبیهی برعکس هستن و دومی به اولی تشبیه میشه ولی اینجا اولی (لب) به دومی (لعل) تشبیه شده.
۹. این بیت سه تا تشبیه داره. سعی کنید همه رو پیدا کنید. “کمین عتاب” اضافه تشبیهی هست. عتاب و سرزنش مانند یک کمین هست برای عقل. تیغ جفا هم اضافه تشبیهی هست. زره مو هم تشبیه داره: موهایی که مانند زره هستند.

دقت کنید که معمولا توی شعرها در وصف معشوق از آرایه تشبیه استفاده میشه: سنگدل، عقابچشم، زرهمو، شمشادقد، سروقامت، لب لعل، درّ (مروارید) سخن، شبِ زلف، سیمساق، سیمتن، عنبربو.
۱۰. ترکیب های اضافی زیادی داره این بیت ولی هیچکدوم تشبیه ندارن.
۱۱. دو تا تشبیه داریم: یکی خیلی واضح انتهای مصراع اول که میگه “چو شمع”. دیگری که مهم هست “آه آتشین” یعنی آهی [مانند] آتش.
۱۲. میتونیم بگیم عشق مانند گنجی است پس آرایه تشبیه استفاده شده.
۱۳. این بیت تشبیه مهمی داره. شاعر داره میگه واعظ فعلا که فصل شراب هست به ما کاری نداشته باش چون گذشتن از می سخت هست! بادهی گلگون یعنی باده یا شراب شبیه به گل (به خاطر سرخی). عبارت “گون” همون مخفف “گونه” هست پس گلگون یعنی گلگونه، نیلگون یعنی نیل گونه و… این عبارتها تشبیه دارن.
۱۴. تابلو! چون پرگار اینجا یعنی مانند پرگار پس آرایه تشبیه داریم.

اگه از این مطلب خوشتون اومده حتما اینجا رو به دوستانتون هم معرفی کنید. هر نظر مثبت یا منفی هم دارید خوشحال میسم توی بخش دیدگاه ها بگذارید، حتما خواهم خوند.

 

برگرفته شده از asadiacademy.com/

، تشبیه ،